Samenvatting

Ruimtelijke kwaliteit van de historische vaarwegen in Zuid-Holland

 

Aanleiding, onderwerp en opdracht

 

Provincie Zuid-Holland heeft 2010 uitgeroepen tot het themajaar ‘Leve de Vaarwegen en Waterlinies!’. Zij vraagt in dit themajaar extra aandacht voor de positie van de historische vaarwegen en waterlinies in Zuid-Holland. Doelstelling van de themajaren is om de historische erfgoederen van provinciaal belang letterlijk en figuurlijk meer op de kaart van de provincie Zuid-Holland te zetten.

 

De aandacht richt zich op behoud, herstel en ontsluiting. Twee themajaren zijn al afgesloten. Zo was 2008 het themajaar ‘Leve het Landgoed!’, waarin aandacht werd gegeven aan de historische landgoederen en hun biotopen. De historische landgoederen zijn inmiddels opgenomen in de Structuurvisie 2010-2020 van de provincie en 108 landgoedbiotopen in de Verordening Ruimte.Themajaar 2009 kreeg het motto ‘Leve de Limes!’, met een focus op deze voormalige Romeinse grens met forten langs de Oude Rijn. In 2010 zijn door partijen in veld op bovengenoemde drie terreinen diverse activiteiten ontplooid met de provincie in een coördinerende rol.

 

Beoogde maatschappelijke effecten voor overheid en burger van het themajaar eind 2010 zijn:

1. vergroting van de bekendheid en de betrokkenheid door kennisoverdracht;

2. verbetering van de zichtbaarheid en de beleefbaarheid door marketing en promotie;

3. opname van het behoud en de benutting in ruimtelijke ontwikkelingen door gebiedsvisies/-projecten.

 

Ambitie van de provincie is met name behoud en versterking van de ruimtelijke kwaliteit van de historische vaarwegen en waterlinies en het tegengaan van de verdergaande verrommeling. Zo zal conform het Beleidskader Historische Landgoederen 2009-2012 een gebiedsproject worden gecoördineerd om de recreatief-toeristische en cultuurhistorische ruimtelijke infrastructuur van de Haarlemmertrekvaart te verbeteren. En ook staat een samenhangende visie op voor de verdere ontwikkeling van de Vliet als landgoederenzone op het programma. Hierbij worden cultuurhistorie, ecologie, toerisme, recreatie en woonmilieu met elkaar verbonden om zo een hoogwaardige leefomgeving te scheppen.

 

Onderzoek en aanbevelingen

Met financiering van de provincie Zuid-Holland zijn al deelonderzoeken gedaan op het terrein van de vaarwegen en hun erfgoed. Zo is in 2004 is de cultuurhistorische waarde van de brugwachtershuisjes, bruggen en sluizen in provinciaal eigendom vastgesteld en zijn aanbevelingen voor behoud en herbestemming gedaan. In het Jaar van de historische landgoederen 2008 is het rapport ‘Uitvoeringsrapport ‘Landgoederen en de Trekvaart Haarlem-Leiden’ opgesteld. Hierin worden 16 projecten voorgesteld voor verbetering van de recreatieve mogelijkheden van het Zuid-Hollandse deel van de Haarlemmer Trekvaart in relatie tot daar gelegen landgoederen. En dit jaar is het rapport ‘Het geheim van Haaglanden. Vlietzone, een verhalend landschap’ vervaardigd. Het doel van deze gebiedsvisie is om de cultuurhistorische waarde van de Vlietzone, inclusief de landgoederen, ruimer bekend te maken beleefbaarheid ervan te vergroten en het behoud van en benutting in de ruimtelijke ontwikkeling te realiseren.

 

Ten behoeve van opname van behoud en benutting van historische vaarwegen in ruimtelijke ontwikkelingen is de ruimtelijke kwaliteit van historische vaarwegen nu provinciebreed onderzocht. In het voorliggende rapport zijn de bevindingen hiervan vastgelegd. Kansen en bedreigingen in zijn kaart gebracht en concrete aanbevelingen worden gedaan.

 

 

 

 

 

Conclusies, aanbevelingen en vervolg

 

Belang van vaarwegen

 

Kernboodschap is: de historische vaarwegen genieten nog geen volledige erkenning als erkend erfgoed. Zowel in de Cultuurhistorische Hoofdstructuur, de Regioprofielen als de Provinciale Structuurvisie worden de historische vaarwegen onvoldoende genoemd. Dit is merkwaardig, want het stelsel van historische vaarwegen is allesbepalend geweest bij de ontwikkeling van Zuid-Holland.

 

De historische diversiteit van de vaarwegen is een belangrijke karakteristiek van streekeigen identiteit. Met de opkomende aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en bij de uitwerking van de Structuurvisie; de gebiedsprofielen en de vrijetijdsvisie verdient voorliggend onderzoek verder vervolg. De kracht van voorliggend onderzoek is de integraliteit: cultuurhistorie, economische waarde, toerisme & recreatie, waterkwaliteit, inrichting en gebruik van de oever.

De vaarwegen herinneren aan het oorspronkelijke Zuid-Hollandse landschap van duin, veen en klei. De Hollandse steden zijn ontstaan aan deze vaarwegen. De internationale groei in handel en transport was niet mogelijk geweest zonder de historische vaarwegen. Vroeger waren de vaarwegen de verbindingen tussen steden en door open land, nu vormen ze blauwe aders in een groeiende metropool.

 

De vaarwegen dienen inspiratiebron te zijn bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. De vaarwegen verdienen het dat er zorgvuldiger wordt omgegaan met de ruimtelijke en historische kwaliteiten.

 

Panoramische vergezichten vanaf het water dienen formeel beschermd te worden. Dit kan in de vorm van een verordening of door toevoeging in de Cultuurhistorische Waardenkaart.

 

Voor die waterwegen die de provincie in eigendom heeft, is het vooral een zaak van ‘goed voorbeeld doet goed volgen’.

 

De expertmeeting stelt voor om als vervolg op dit onderzoek voor één specifieke vaarweg een vaarwegverkenning uit te voeren en dit te koppelen aan een concreet uitvoeringsprogramma.

 

De kwaliteit van de oever verdient blijvend aandacht. Ruimtelijke continuïteit van eenzelfde oevertype is gewenst. Het recent door DBI opgestelde profielenboek is hierin een eerste goede stap.

 

Aanbevelingen

 

Provincie, gemeenten, waterschappen en maatschappelijke organisaties

1. Ontwikkel gezamenlijk een visie gericht op de gehele vaarweg, zodat nieuwe ontwikkelingen zoals woningbouw niet resulteren versnippering van oeverprofielen, jaagpaden etc. Succesvolle voorbeelden zijn de Hollandse IJssel en de Oude Rijnzone. Dergelijke kansen zijn er ook voor de havenkanalen van Goeree-Overflakkee en de Vlietzone.

2. Maak informatie en kennis over de historische vaarwegen digitaal op een centrale website

toegankelijk. Een goed voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld de website www.goudanet.nl of de website van Vereniging Regio Water www. waterwegwzer.nl

3. Onderzoek of de historische vaarwegen te benutten zijn voor nieuwe openbaar vervoersystemen over water.

4. Geef vanuit de specifieke vaarwegkarakteristiek vorm aan nieuwe kruisende infrastructuur.

Zorg hierbij voor zicht op de historische vaarweg. De zichtbaarheid van de vaarwegen vanaf de weginfrastructuur kan positief bijdragen aan beleving, bekendheid en historisch besef van de vaarweg en haar omgeving.

 

Provincie

1. Geef het goede voorbeeld bij historische vaarwegen die in provinciaal eigendom zijn, door

te werken aan de ruimtelijke kwaliteit van historische vaarwegen.

2. Geef de historische vaarwegen een nadrukkelijke plek in de provinciale Structuurvisie. Hierbij kan gedacht worden aan het vastleggen van zogenoemde vaarwegzones.

3. Waarborg het zicht op het landschap door landschappelijke ‘vides’ vanaf de vaarweg vast te stellen; open te blijven zichten op het landschap. Zowel het beeld vanaf land als het beeld vanaf water is relevant.

4. Geef uitvoering aan het door dBI opgestelde Landschapsplan Provinciale Vaarwegen in Zuid- Holland.

5. Maak gebruik van de historische ontwikkeling van de vaarwegen bij het opstellen van de nog op te stellen Gebiedsprofielen Zuid-Holland. De historische vaarweg met haar eigen (bouw) karakteristieken kan een rijke inspiratiebron zijn bij het opstellen van typologische kenmerken.

6. Vanuit de provinciale ambitie om stad en land sterker met elkaar te verbinden zal de provincie onderzoek moeten uitvoeren naar hoe het routenetwerk voor wandelaar en fietser zich verhoudt tot het routenetwerk voor boten en sloepen. Een visie op nieuwe bruggen en pontjes is nodig om twee aantrekkelijke routenetwerken te ontwikkelen.

 

Gemeenten

1. Geef de historische vaarwegen een nadrukkelijke plek in gemeentelijk beleid. Denk hierbij aan het definiëren van de karakteristiek van zowel de vaarweg als het landschap. Op deze manier kan de veelzijdigheid en diversiteit van het Zuid-Hollandse vaarwegenlandschap veiliggesteld worden voor de toekomst.

2. Houdt en/of maak de oevers van de historische vaarwegen openbaar. Op deze manier zijn de vaarwegen ook vanuit de omgeving te beleven voor bijvoorbeeld wandelaars en fietsers.

3. Behoud en onderhoud cultuurhistorisch waardevolle objecten en werk aan het cultureel

erfgoed van de 21e eeuw.

4. Stop met het ontwikkelen van niet-watergebonden bedrijventerreinen aan de historische vaarwegen.

5. Benut de capaciteit van de vaarwegen voor (bulk)transport over water en maak ruimte voor

nieuwe overslaglocaties aan de historische vaarwegen.

6. Geef publieke voorzieningen en andere centrumfuncties een plek aan de historische

vaarweg. Op deze manier worden/blijven de vaarwegen levendige plekken in het stedelijke

weefsel.

 

Waterschappen

1. Houdt en/of maak de historische vaarwegen bevaarbaar.

2. Maak verbindingen tussen de historische vaarwegen en de omgeving. Op deze manier ontstaat een kleinschaliger recreatief routenetwerk.

3. Zoek samenwerking met gemeente en oeverbeheerders.

 

Bedrijven

1. Maak inzichtelijk op welke wijze u met uw plannen wilt investeren in het behoud en de ontwikkeling van de historische vaarwegen.

2. Zoek samenwerking met gemeente en oeverbeheerders.

 

Maatschappelijke organisaties

1. Zoek samenwerking met elkaar en stel een concreet uitvoeringsprogramma op.

2. Daag provincie en gemeente uit om te participeren in de realisatie van dit uitvoeringsprogramma.

3. Draag bij aan de overdracht van kennis en informatie over de historische vaarwegen voor het grote publiek. Zoek hierbij samenwerking met provincie en gemeente.